پیش از آنکه اصغر فرهادی با «درباره الی»، «جدایی نادر از سیمین» و «فروشنده» به یکی از شناخته‌شده‌ترین فیلمسازان جهان تبدیل شود، «چهارشنبه‌سوری» نشان داده بود که او نگاه متفاوتی به روابط انسانی و بحران‌های اخلاقی دارد. این فیلم که در سال ۱۳۸۴ ساخته شد، نقطه عطف مهمی در کارنامه فرهادی به شمار می‌رود؛ اثری که بسیاری آن را آغاز شکل‌گیری زبان سینمایی ویژه او می‌دانند. زبانی که بر پایه شخصیت‌های خاکستری، حقیقت‌های چندوجهی و موقعیت‌هایی بنا شده که هیچ پاسخ ساده‌ای برای آن‌ها وجود ندارد.
«چهارشنبه‌سوری» در ظاهر داستان چند شخصیت و یک سوءظن خانوادگی را روایت می‌کند، اما هرچه روایت پیش می‌رود، روشن می‌شود که فیلم بیش از آنکه درباره خیانت باشد، درباره بی‌اعتمادی، قضاوت، فاصله میان ظاهر و واقعیت و شکنندگی روابط انسانی است. فرهادی در این اثر، مانند بسیاری از فیلم‌های بعدی‌اش، از یک موقعیت ساده شروع می‌کند و به‌تدریج آن را به بحرانی پیچیده و چندلایه تبدیل می‌کند. داستان در آخرین روز سال و هم‌زمان با مراسم چهارشنبه‌سوری رخ می‌دهد. روح‌انگیز، دختر جوانی که به‌تازگی نامزد کرده و در آستانه شروع زندگی مشترک است، برای نظافت خانه زوجی به نام مژده و مرتضی به خانه آن‌ها می‌رود. حضور او در این خانه، ناخواسته او را وارد بحرانی می‌کند که مدت‌هاست میان زن و شوهر جریان دارد. مژده باور دارد همسرش با زن همسایه رابطه‌ای پنهانی دارد و تلاش می‌کند برای اثبات این سوءظن، از روح‌انگیز نیز کمک بگیرد. همین موقعیت ساده، به نقطه آغاز یکی از دقیق‌ترین فیلم‌نامه‌های سینمای ایران تبدیل می‌شود. فرهادی از همان ابتدا مخاطب را در جایگاهی قرار می‌دهد که مانند روح‌انگیز، نمی‌تواند با اطمینان درباره هیچ‌کس قضاوت کند. آیا مژده دچار بدبینی شده است؟ آیا مرتضی حقیقت را پنهان می‌کند؟ آیا همسایه واقعاً نقشی در این ماجرا دارد؟ فیلم پاسخ‌های قطعی ارائه نمی‌دهد و همین ابهام، نیروی اصلی روایت را شکل می‌دهد.
یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای «چهارشنبه‌سوری»، شیوه نمایش مفهوم حقیقت است. در جهان فرهادی، حقیقت هرگز یک خط مستقیم نیست. هر شخصیت روایت خودش را دارد و هر روایت، بخشی از واقعیت را آشکار و بخشی دیگر را پنهان می‌کند. مخاطب نیز مانند شخصیت‌های فیلم، ناچار است از میان نشانه‌ها، نگاه‌ها، سکوت‌ها و رفتارها، تصویر خود را از حقیقت بسازد. نام فیلم نیز کاملاً هوشمندانه انتخاب شده است. چهارشنبه‌سوری در فرهنگ ایرانی، شبی پر از هیاهو، آتش، دود و انفجار است؛ اما فرهادی این مفهوم را از خیابان به درون یک خانه منتقل می‌کند. در بیرون، صدای ترقه و آتش شنیده می‌شود و در داخل خانه، روابطی در حال انفجار هستند. آتش این‌بار نه روی هیزم، بلکه بر اعتماد و آرامش یک خانواده افتاده است.
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های فیلم، نگاه آن به زندگی طبقه متوسط شهری است. فرهادی به‌جای خلق موقعیت‌های غیرعادی، بحرانی را به تصویر می‌کشد که ممکن است در هر خانواده‌ای رخ دهد. همین نزدیکی به زندگی واقعی، باعث می‌شود تماشاگر به‌راحتی خود را در موقعیت شخصیت‌ها تصور کند. فیلم در عین حال، درباره شکاف میان تصور و واقعیت نیز هست. شخصیت‌ها مدام بر اساس حدس، برداشت و شنیده‌های خود تصمیم می‌گیرند و همین مسئله، آن‌ها را وارد چرخه‌ای از سوءتفاهم و بی‌اعتمادی می‌کند. فرهادی به‌خوبی نشان می‌دهد که گاهی آنچه یک رابطه را نابود می‌کند، نه خود حقیقت، بلکه تصور انسان‌ها از حقیقت است.
هدیه تهرانی در نقش مژده، یکی از ماندگارترین بازی‌های کارنامه خود را ارائه می‌دهد. او زنی را به تصویر می‌کشد که میان اضطراب، خشم، عشق و درماندگی گرفتار شده است. بدون آنکه شخصیتش به اغراق یا کلیشه نزدیک شود، مخاطب را با زنی روبه‌رو می‌کند که مدام میان باور و تردید در رفت‌وآمد است. بازی او سرشار از جزئیات رفتاری است و احساسات شخصیت را از طریق نگاه، سکوت و تغییرات ظریف در رفتار منتقل می‌کند. حمید فرخ‌نژاد در نقش مرتضی نیز تصویری پیچیده از مردی ارائه می‌دهد که نه می‌توان او را کاملاً بی‌گناه دانست و نه به‌سادگی محکوم کرد. این ابهام، شخصیت او را به یکی از جذاب‌ترین کاراکترهای فیلم تبدیل کرده است. ترانه علیدوستی در نقش روح‌انگیز، نماینده نگاه تماشاگر است. او به‌تدریج از یک ناظر ساده، به بخشی از بحران تبدیل می‌شود. معصومیت، کنجکاوی و سردرگمی شخصیت روح‌انگیز، به مخاطب اجازه می‌دهد جهان فیلم را از زاویه‌ای بی‌طرف‌تر تجربه کند. پانته‌آ بهرام نیز با حضور کوتاه اما اثرگذار خود، یکی از رازآلودترین شخصیت‌های فیلم را شکل می‌دهد. فرهادی درباره او نیز مانند دیگر شخصیت‌ها، از قضاوت مستقیم پرهیز می‌کند و اجازه می‌دهد مخاطب برداشت خود را داشته باشد.
از نظر کارگردانی، «چهارشنبه‌سوری» نمونه‌ای درخشان از تسلط فرهادی بر میزانسن و هدایت بازیگران است. دوربین، آرام و نزدیک به شخصیت‌ها حرکت می‌کند و بدون جلب توجه، مخاطب را در دل تنش‌های خانوادگی قرار می‌دهد. هیچ حرکت نمایشی یا جلوه بصری اغراق‌آمیزی وجود ندارد؛ همه‌چیز در خدمت روایت و شخصیت‌هاست. فیلم‌برداری حسین جعفریان با استفاده از فضاهای بسته آپارتمان، حس خفگی و فشار روانی را تقویت می‌کند. راهروهای باریک، اتاق‌های کوچک و پنجره‌هایی که مدام صدای انفجارهای بیرون را به داخل منتقل می‌کنند، فضای فیلم را به شکلی هوشمندانه شکل می‌دهند. تهران در این فیلم، شهری پرهیاهو و مضطرب است؛ شهری که آشوب بیرونی آن، بازتابی از آشوب درونی شخصیت‌هاست.
اصغر فرهادی در این اثر، بیش از آنکه به دنبال پاسخ دادن باشد، سعی می‌کند مخاطب را وادار به اندیشیدن کند. آیا دانستن حقیقت همیشه به نفع انسان است؟ آیا سوءظن از خود خیانت خطرناک‌تر نیست؟ آیا می‌توان بدون اعتماد، زندگی مشترکی را ادامه داد؟ این پرسش‌ها، حتی پس از پایان فیلم نیز در ذهن تماشاگر باقی می‌مانند. «چهارشنبه‌سوری» در بیست‌وچهارمین جشنواره فیلم فجر با استقبال گسترده منتقدان روبه‌رو شد و جوایز مهمی از جمله سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی برای اصغر فرهادی و سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول زن برای هدیه تهرانی را به دست آورد. موفقیت این فیلم، جایگاه فرهادی را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین فیلمسازان نسل خود تثبیت کرد و مسیر آثار بین‌المللی بعدی او را هموار ساخت.
در نهایت، «چهارشنبه‌سوری» فقط درباره یک زندگی مشترک نیست؛ درباره جامعه‌ای است که در آن اعتماد، شکننده‌تر از همیشه شده است. فیلم نشان می‌دهد گاهی بزرگ‌ترین بحران‌ها، نه با یک اتفاق بزرگ، بلکه با انباشته شدن سوءتفاهم‌ها، سکوت‌ها و حرف‌های ناگفته شکل می‌گیرند. به همین دلیل، «چهارشنبه‌سوری» همچنان پس از گذشت سال‌ها، یکی از دقیق‌ترین، انسانی‌ترین و ماندگارترین درام‌های خانوادگی سینمای ایران محسوب می‌شود.
عوامل فیلم «چهارشنبه‌سوری»:
- کارگردان: اصغر فرهادی
- نویسنده: اصغر فرهادی، مانی حقیقی
- بازیگران: هدیه تهرانی، ترانه علیدوستی، حمید فرخ‌نژاد، پانته‌آ بهرام، هومن سیدی، سحر دولتشاهی، مانی حقیقی
- تهیه‌کننده: سیدجمال ساداتیان