در میان آثار مانی حقیقی، «کنعان» جایگاه ویژه‌ای دارد. این فیلم، هم از نظر روایت و هم از نظر جهان‌بینی، نقطه‌ای مهم در کارنامه او به شمار می‌رود؛ اثری که از همکاری مانی حقیقی و اصغر فرهادی در نگارش فیلم‌نامه شکل گرفته و همین همراهی، یکی از دقیق‌ترین و چندلایه‌ترین فیلم‌نامه‌های سینمای ایران را خلق کرده است.
«کنعان» در ظاهر داستان زندگی زوجی را روایت می‌کند که به بن‌بست رسیده‌اند و تصمیم به جدایی گرفته‌اند؛ اما فیلم خیلی زود نشان می‌دهد مسئله فقط یک طلاق یا اختلاف زناشویی نیست. آنچه در مرکز روایت قرار دارد، بحران انتخاب، مسئولیت، گذشته و ناتوانی انسان در رها کردن زندگی‌ای است که دیگر برایش معنایی ندارد. مینا، با بازی درخشان ترانه علیدوستی، تصمیم گرفته از همسرش مرتضی جدا شود و برای ادامه زندگی از ایران برود. مرتضی، با بازی محمدرضا فروتن، مردی است که هنوز امید دارد بتواند رابطه را حفظ کند، اما خودش نیز به‌خوبی می‌داند شکافی که میان آن‌ها ایجاد شده، با چند گفت‌وگو یا چند روز فرصت از بین نمی‌رود. ورود شخصیت علی با بازی بهرام رادان نیز معادلات داستان را پیچیده‌تر می‌کند و گذشته و حال را در برابر یکدیگر قرار می‌دهد.
مانی حقیقی برخلاف بسیاری از فیلم‌های عاشقانه، علاقه‌ای به قهرمان‌سازی ندارد. در «کنعان» هیچ شخصیت کاملاً حق یا کاملاً مقصر نیست. هرکدام از آدم‌های داستان بخشی از حقیقت را با خود حمل می‌کنند و همین نگاه خاکستری، فیلم را به اثری بالغ و واقع‌گرایانه تبدیل کرده است.
یکی از مهم‌ترین نقاط قوت فیلم، فیلم‌نامه آن است. همکاری اصغر فرهادی و مانی حقیقی باعث شده دیالوگ‌ها کاملاً طبیعی، شخصیت‌ها چندبعدی و موقعیت‌های دراماتیک، باورپذیر باشند. فیلم هیچ‌گاه برای ایجاد هیجان به اتفاقات اغراق‌آمیز متوسل نمی‌شود؛ تنش از دل شخصیت‌ها و تصمیم‌هایشان بیرون می‌آید، نه از حوادث بیرونی. همین ویژگی باعث شده «کنعان» حتی سال‌ها پس از اکران نیز تازگی خود را حفظ کند. یکی از مهم‌ترین موضوعات فیلم، مفهوم «انتخاب» است. شخصیت‌های «کنعان» دائماً در حال انتخاب هستند؛ انتخاب میان ماندن و رفتن، عشق و مسئولیت، گذشته و آینده. اما فیلم نشان می‌دهد هیچ انتخابی بدون هزینه نیست. هر تصمیم، زخمی بر جای می‌گذارد؛ زخمی که شاید سال‌ها بعد نیز التیام پیدا نکند.
رابطه میان مینا و مرتضی، نمونه‌ای از ازدواجی است که دیگر بر پایه عشق یا حتی نفرت پیش نمی‌رود؛ بلکه بر پایه عادت، خاطره و مسئولیت ادامه پیدا کرده است. فرهادی و حقیقی با ظرافت نشان می‌دهند که گاهی پایان یک رابطه، زمانی رقم می‌خورد که دو نفر دیگر زبان مشترکی برای گفت‌وگو ندارند. ترانه علیدوستی یکی از بهترین بازی‌های سال‌های ابتدایی فعالیتش را در این فیلم ارائه می‌دهد. او شخصیت زنی را بازی می‌کند که میان احساسات شخصی و مسئولیت‌های اجتماعی گرفتار شده است. بازی او کاملاً درونی، کنترل‌شده و مبتنی بر جزئیات است؛ بدون آنکه لحظه‌ای به اغراق نزدیک شود. محمدرضا فروتن نیز تصویری متفاوت از مردی شکست‌خورده ارائه می‌دهد؛ شخصیتی که همزمان هم قابل هم‌دردی است و هم گاهی مخاطب را از خود دور می‌کند. این دوگانگی، یکی از ویژگی‌های مهم شخصیت‌پردازی فیلم است. بهرام رادان در نقش علی، حضوری تأثیرگذار دارد. او نه یک ناجی عاشقانه است و نه یک شخصیت منفی؛ بلکه نماینده گذشته‌ای است که هنوز بر تصمیم‌های امروز سایه انداخته است. حضور او باعث می‌شود مخاطب بیش از پیش درباره مفهوم عشق، فرصت‌های ازدست‌رفته و انتخاب‌های اشتباه فکر کند. افسانه بایگان و حسن معجونی نیز با نقش‌آفرینی‌های سنجیده، جهان انسانی فیلم را کامل‌تر می‌کنند. حتی شخصیت‌های فرعی نیز در «کنعان» کارکردی مشخص دارند و هیچ حضوری صرفاً برای پیشبرد داستان نیست.
از نظر کارگردانی، مانی حقیقی به شکلی هوشمندانه از میزانسن‌های ساده، قاب‌های حساب‌شده و ریتمی آرام استفاده می‌کند. او اجازه می‌دهد سکوت‌ها به اندازه دیالوگ‌ها حرف بزنند. بسیاری از مهم‌ترین لحظات فیلم نه در اوج فریادها، بلکه در مکث‌ها، نگاه‌ها و سکوت شخصیت‌ها شکل می‌گیرد. فیلم‌برداری حسن کریمی نیز به این فضای واقع‌گرایانه کمک زیادی کرده است. قاب‌ها ساده اما دقیق هستند و دوربین هیچ‌گاه تلاش نمی‌کند احساسات را به مخاطب تحمیل کند. این خویشتن‌داری بصری، کاملاً با جهان فیلم هماهنگ است. موسیقی کریستف رضاعی نیز حضوری مینیمال اما تأثیرگذار دارد و بدون آنکه بر فیلم غلبه کند، بار احساسی بسیاری از صحنه‌ها را افزایش می‌دهد.
«کنعان» فقط درباره یک زندگی مشترک نیست؛ درباره نسلی است که میان آرزوهای شخصی، مسئولیت‌های خانوادگی و واقعیت‌های اجتماعی گرفتار شده است. شخصیت‌های فیلم مدام به آینده فکر می‌کنند، اما گذشته اجازه حرکت آزادانه به آن‌ها نمی‌دهد. از همین رو، «کنعان» را می‌توان یکی از بهترین فیلم‌های ایرانی درباره روابط انسانی دانست؛ فیلمی که به جای ارائه پاسخ، سؤال مطرح می‌کند و به جای قضاوت شخصیت‌ها، مخاطب را وادار می‌کند خودش درباره آن‌ها تصمیم بگیرد. شاید به همین دلیل است که با وجود گذشت سال‌ها از اکران، «کنعان» همچنان یکی از ماندگارترین درام‌های عاشقانه و اجتماعی سینمای ایران محسوب می‌شود؛ اثری که نه بر پایه اتفاقات بزرگ، بلکه بر پایه حقیقت تلخ روابط انسانی ساخته شده است؛ حقیقتی که گاهی پذیرفتنش از هر جدایی‌ای سخت‌تر است.
عوامل فیلم «کنعان»:
- کارگردان: مانی حقیقی
- نویسنده: مانی حقیقی، اصغر فرهادی
- بازیگران: محمدرضا فروتن, ترانه علیدوستی، حسن معجونی، بهرام رادان، افسانه بایگان، محسن شاه‌ابراهیمی، مینا نوروزی، نقی سیف‌جمالی
- تهیه‌کننده: مصطفی شایسته