سینمای دفاع مقدس ایران، در طول چهار دهه گذشته، بیشتر با روایت‌های حماسی، عملیات‌های نظامی و داستان‌های قهرمانی شناخته شده است؛ آثاری که جنگ را از زاویه میدان نبرد، فداکاری رزمندگان و حوادث خط مقدم به تصویر کشیده‌اند. اما در میان این آثار، فیلم‌هایی نیز ساخته شده‌اند که جنگ را نه از دریچه اسلحه و خاکریز، بلکه از منظر انسان، احساس و زندگی روایت می‌کنند. «شیدا» ساخته کمال تبریزی یکی از مهم‌ترین و متفاوت‌ترین نمونه‌های این جریان است؛ فیلمی که عشق را در دل ویرانی‌های جنگ جست‌وجو می‌کند و با نگاهی شاعرانه، نشان می‌دهد که حتی در تاریک‌ترین روزهای زندگی نیز می‌توان روزنه‌ای از امید و انسانیت پیدا کرد. «شیدا» که در سال ۱۳۷۷ ساخته شد، یکی از احساسی‌ترین و لطیف‌ترین آثار کارنامه کمال تبریزی است؛ فیلمی که به جای تمرکز بر صحنه‌های نبرد، داستانی عاشقانه را در بستر جنگ روایت می‌کند. همین انتخاب، باعث شده «شیدا» جایگاهی ویژه در سینمای دفاع مقدس داشته باشد؛ زیرا به جای بازنمایی خشونت جنگ، به تأثیر آن بر روح و احساس انسان‌ها می‌پردازد.
داستان فیلم درباره فرهاد، رزمنده‌ای است که در جریان جنگ بینایی خود را از دست داده و برای درمان در بیمارستان بستری شده است. در همین بیمارستان، با پرستاری جوان به نام شیدا آشنا می‌شود؛ زنی مهربان، صبور و سرشار از عشق به زندگی که آرام‌آرام به مهم‌ترین تکیه‌گاه روحی او تبدیل می‌شود. رابطه میان این دو، در سکوت، احترام و هم‌دلی شکل می‌گیرد و به یکی از متفاوت‌ترین عاشقانه‌های سینمای ایران بدل می‌شود. آنچه «شیدا» را از بسیاری از فیلم‌های عاشقانه متمایز می‌کند، این است که عشق در آن، نه بر پایه هیجان، بلکه بر اساس شناخت، همراهی و درک متقابل شکل می‌گیرد. شخصیت‌های فیلم، بیش از آنکه عاشق ظاهر یکدیگر شوند، به جهان درونی هم نزدیک می‌شوند. فرهاد، در تاریکی مطلق، نوری را در وجود شیدا پیدا می‌کند و شیدا نیز، در دل مردی زخمی و آسیب‌دیده، امید و نجابتی عمیق می‌بیند.
در مرکز این روایت، پارسا پیروزفر یکی از بهترین بازی‌های دوران جوانی خود را ارائه می‌دهد. او در نقش فرهاد، شخصیتی را خلق می‌کند که درد، ناامیدی، امید، عشق و ترس را بدون اغراق و تنها با ظرافت در بازی خود منتقل می‌کند. ایفای نقش فردی نابینا، آن هم بدون گرفتار شدن در کلیشه‌های رایج، کار دشواری است؛ اما پیروزفر با تسلط کامل، شخصیتی باورپذیر و تأثیرگذار خلق می‌کند. در کنار او، لیلا حاتمی در نقش شیدا، حضوری فراموش‌نشدنی دارد. بازی او سرشار از آرامش، وقار و صداقت است. شیدا شخصیتی نیست که با دیالوگ‌های طولانی یا رفتارهای نمایشی احساساتش را بیان کند؛ او عشق، نگرانی و دلسوزی را در سکوت، نگاه و رفتارهای روزمره‌اش نشان می‌دهد. همین بازی مینی‌مال و طبیعی، باعث شده این نقش، یکی از ماندگارترین نقش‌آفرینی‌های لیلا حاتمی باشد.
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های فیلم، فیلم‌نامه آن است. داستان «شیدا» در ظاهر ساده به نظر می‌رسد، اما در لایه‌های زیرین، به مفاهیمی چون ایثار، امید، تنهایی، ایمان، انتظار و معنای واقعی عشق می‌پردازد. فیلم، هرگز تلاش نمی‌کند احساسات مخاطب را با ملودرام‌های اغراق‌آمیز تحریک کند؛ بلکه اجازه می‌دهد رابطه میان شخصیت‌ها، به شکلی تدریجی و کاملاً طبیعی شکل بگیرد. کمال تبریزی در مقام کارگردان، یکی از شاعرانه‌ترین آثار خود را خلق کرده است. او که بعدها با فیلم‌هایی مانند «مارمولک»، «گاهی به آسمان نگاه کن» و «امکان مینا» وجوه مختلف توانایی‌هایش را نشان داد، در «شیدا» ثابت می‌کند که در روایت عاشقانه نیز مهارتی کم‌نظیر دارد. فیلم، سرشار از سکوت، مکث و لحظات ساده‌ای است که بار احساسی فراوانی دارند و همین ویژگی، آن را از بسیاری از عاشقانه‌های متعارف متمایز می‌کند. فیلم‌برداری اثر نیز نقشی اساسی در انتقال فضای فیلم دارد. استفاده از نورهای ملایم، قاب‌های خلوت و رنگ‌بندی آرام، حس لطافت و آرامشی را ایجاد می‌کند که در تضاد با خشونت جنگ قرار دارد. بیمارستان، در فیلم، نه صرفاً مکانی برای درمان جسم، بلکه فضایی برای ترمیم روح شخصیت‌هاست. موسیقی فیلم نیز یکی از نقاط قوت آن به شمار می‌رود. موسیقی، بدون آنکه بر احساسات مخاطب تحمیل شود، فضای عاشقانه و اندوهگین فیلم را تکمیل می‌کند و به شکل‌گیری لحن شاعرانه آن کمک می‌کند. سکوت نیز در بسیاری از صحنه‌ها، به اندازه موسیقی اهمیت دارد و اجازه می‌دهد احساسات شخصیت‌ها بدون نیاز به دیالوگ منتقل شوند.
یکی از مهم‌ترین دستاوردهای «شیدا»، تغییر نگاه به سینمای جنگ است. فیلم نشان می‌دهد که دفاع مقدس، تنها در خط مقدم و میدان نبرد معنا پیدا نمی‌کند؛ بلکه در بیمارستان‌ها، در خانه‌ها، در انتظار خانواده‌ها و در زندگی کسانی که با زخم‌های جنگ ادامه می‌دهند نیز جریان دارد. این نگاه انسانی، باعث شده «شیدا» به اثری متفاوت و ماندگار تبدیل شود. فیلم همچنین درباره مفهوم بینایی و نابینایی نیز تأمل می‌کند. فرهاد، اگرچه چشم‌هایش را از دست داده، اما آرام‌آرام جهان را با قلب و احساسش می‌شناسد. در مقابل، بسیاری از شخصیت‌های دیگر، با وجود داشتن بینایی، قادر به دیدن حقیقت نیستند. این تقابل، یکی از مهم‌ترین لایه‌های معنایی فیلم را شکل می‌دهد.
«شیدا» پس از نمایش، با استقبال منتقدان و مخاطبان روبه‌رو شد و به‌ویژه بازی‌های لیلا حاتمی و پارسا پیروزفر، مورد تحسین قرار گرفت. بسیاری از منتقدان، فیلم را یکی از بهترین عاشقانه‌های تاریخ سینمای ایران و یکی از متفاوت‌ترین آثار مرتبط با دفاع مقدس دانستند. امروز، بیش از دو دهه پس از تولید فیلم، «شیدا» همچنان طراوت و تأثیرگذاری خود را حفظ کرده است. دلیل این ماندگاری، آن است که فیلم، بیش از آنکه درباره جنگ باشد، درباره انسان است؛ درباره عشق، امید و نیرویی که می‌تواند حتی در دل تاریکی، زندگی را دوباره معنا کند.
در کارنامه کمال تبریزی، «شیدا» جایگاهی ویژه دارد. این فیلم، وجه شاعرانه و انسانی سینمای او را به نمایش می‌گذارد و نشان می‌دهد که می‌توان از دل یکی از تلخ‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر ایران، داستانی سرشار از عشق و لطافت روایت کرد؛ داستانی که نه از جنگ، بلکه از پیروزی انسانیت سخن می‌گوید. «شیدا» فیلمی است درباره نوری که در دل تاریکی متولد می‌شود. اثری که ثابت می‌کند عشق، گاهی نه در روزهای آرام، بلکه در سخت‌ترین و دردناک‌ترین لحظات زندگی معنا پیدا می‌کند. همین نگاه لطیف و انسانی، «شیدا» را به یکی از ارزشمندترین عاشقانه‌های سینمای ایران تبدیل کرده است؛ فیلمی که پس از سال‌ها، همچنان می‌تواند مخاطب را تحت تأثیر قرار دهد و یادآوری کند که امید، حتی در دل ویرانی نیز زنده می‌ماند.
- کارگردان: کمال تبریزی
- نویسنده: رضا مقصودی
- بازیگران: لیلا حاتمی، پارسا پیروزفر، بهزاد فراهانی، محمدرضا شریفی‌نیا، کمند امیرسلیمانی، نادیا دل‌دارگلچین، گوهر خیراندیش