در سال‌های اخیر سینمای ایران کمتر به سراغ موضوعاتی رفته که بتوانند همزمان حساس، بحث‌برانگیز و اجتماعی باشند. بسیاری از فیلم‌ها ترجیح داده‌اند از کنار بحران‌های پیچیده روابط انسانی عبور کنند یا آن‌ها را در قالبی ساده و بی‌خطر روایت کنند. «استاد» نخستین فیلم بلند عماد حسینی دقیقا در نقطه مقابل این رویکرد قرار می‌گیرد. فیلمی که از دل یک رابطه دانشگاهی آغاز می‌شود اما خیلی زود به پرسش‌هایی درباره قدرت، اعتماد، قضاوت و مسئولیت فردی می‌رسد. اثری که بعد از نمایش در جشنواره فیلم فجر واکنش‌های موافق و مخالف فراوانی برانگیخت و نشان داد با فیلمی روبه‌رو هستیم که حاضر نیست تماشاگر را در منطقه امن نگه دارد.
روایت «استاد» حول شخصیت گلنوش شکل می‌گیرد؛ دانشجویی که برای ادامه تحصیل و مهاجرت به توصیه‌نامه استاد ادریس نیاز دارد. ادریس یک هنرمند شناخته‌شده و استاد دانشگاه است؛ شخصیتی که در ظاهر از اعتبار اجتماعی و جایگاه حرفه‌ای قابل توجهی برخوردار است. اما رابطه میان این دو به تدریج وارد مسیری پیچیده و پرتنش می‌شود و فیلم از همین نقطه تلاش می‌کند مخاطب را در برابر پرسش‌هایی دشوار قرار دهد. نکته مهم اینجاست که «استاد» علاقه‌ای به ارائه پاسخ‌های فوری ندارد و ترجیح می‌دهد مخاطب خودش قطعات پازل را کنار هم قرار دهد.
بخش مهمی از جذابیت فیلم «استاد» به این برمی‌گردد که داستانش تنها درباره یک اتهام یا یک حادثه نیست. عماد حسینی و پیام لاریان در نگارش فیلم‌نامه، که اقتباسی آزاد از نمایشنامه مشهور «اولئانا» نوشته دیوید ممت محسوب می‌شود، تلاش کرده‌اند مسئله را از زوایای مختلف بررسی کنند. در نتیجه تماشاگر مدام میان روایت‌های مختلف در رفت‌وآمد است. آیا همه چیز آن‌طور است که در نگاه اول به نظر می‌رسد؟ آیا حقیقت فقط یک روایت مشخص دارد؟ آیا جایگاه اجتماعی افراد می‌تواند در برداشت ما از واقعیت تاثیر بگذارد؟ فیلم دقیقا روی همین ابهام‌ها بنا شده است.
یکی از مهم‌ترین نقاط قوت «استاد» بازی حسن معجونی است. او در نقش ادریس، شخصیتی را خلق می‌کند که به سادگی قابل قضاوت نیست. معجونی نه تصویری کاملا منفی ارائه می‌دهد و نه تلاش می‌کند شخصیتش را تطهیر کند. او مدام میان اقتدار، آسیب‌پذیری، عصبانیت و سردرگمی حرکت می‌کند و همین چندلایگی باعث شده نقش او به یکی از نقاط بحث‌برانگیز فیلم تبدیل شود. بسیاری از منتقدان پس از نمایش فیلم، بازی او را یکی از مهم‌ترین دلایل تاثیرگذاری اثر دانستند. در مقابل، هدیه حسینی‌نژاد نیز نقش دشواری بر عهده دارد. شخصیت گلنوش اگر صرفا یک قربانی یا یک تیپ کلیشه‌ای بود، فیلم خیلی زود به اثری شعاری تبدیل می‌شد. اما بازی او اجازه می‌دهد مخاطب با انسانی واقعی روبه‌رو شود؛ دختری که میان آرزوهای شخصی، فشارهای اجتماعی و احساسات متناقض خود گرفتار شده است. این پیچیدگی باعث می‌شود روایت از سطح یک درام اجتماعی ساده فراتر برود و به بررسی روان‌شناختی شخصیت‌ها نزدیک شود. حضور سجاد بابایی نیز یکی از برگ‌های برنده فیلم است. او برای ایفای نقش خود موفق به دریافت سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش مکمل مرد از جشنواره فجر شد؛ جایزه‌ای که نشان می‌دهد نقش‌آفرینی او تنها یک حضور فرعی نبوده و در شکل‌گیری فضای اثر تاثیر مهمی داشته است. بابایی موفق می‌شود شخصیتی خلق کند که در ظاهر آرام است اما به تدریج ابعاد پیچیده‌تری از او آشکار می‌شود.
فضاسازی فیلم «استاد» نیز در خدمت موضوع اصلی آن قرار دارد. بخش عمده اتفاقات در محیط‌های محدود، اتاق‌ها، دفترهای کاری و فضاهای بسته رخ می‌دهد. این انتخاب صرفا ناشی از محدودیت تولید نیست، بلکه به تشدید حس فشار و تنش کمک می‌کند. مخاطب احساس می‌کند شخصیت‌ها راه فراری از موقعیت خود ندارند و ناچارند با حقیقت یا برداشت خود از حقیقت روبه‌رو شوند. همین فضای بسته و کنترل‌شده، یادآور ریشه تئاتری داستان نیز هست و به فیلم هویتی متفاوت می‌بخشد. از منظر کارگردانی، عماد حسینی تلاش کرده از اغراق دوری کند. فیلم به جای تکیه بر موسیقی احساسی یا لحظات شوکه‌کننده، بیشتر بر دیالوگ‌ها، بازی‌ها و تنش درونی شخصیت‌ها استوار است. این رویکرد شاید برای بخشی از مخاطبان که انتظار ریتمی پرحادثه دارند کند به نظر برسد، اما برای داستانی که درباره قدرت کلمات، برداشت‌ها و قضاوت‌هاست، انتخابی منطقی محسوب می‌شود.
واکنش‌ها به «استاد» نیز مانند خود فیلم دوگانه بود. برخی منتقدان از شجاعت اثر در پرداختن به یکی از ملتهب‌ترین مسائل اجتماعی سال‌های اخیر تمجید کردند و آن را تلاشی ارزشمند برای آغاز گفت‌وگو درباره مناسبات قدرت دانستند. در مقابل، گروهی معتقد بودند فیلم در بعضی بخش‌ها بیش از حد به ابهام تکیه می‌کند و می‌توانست موضع روشن‌تری اتخاذ کند. اما همین اختلاف نظرها نشان می‌دهد «استاد» توانسته بحث ایجاد کند؛ ویژگی‌ای که بسیاری از فیلم‌های اجتماعی امروز فاقد آن هستند.
در نهایت، «استاد» فیلمی نیست که صرفا برای سرگرم کردن ساخته شده باشد.
این اثر می‌خواهد مخاطب را درگیر کند، او را وادار به قضاوت کند و سپس درباره همان
قضاوت تردید ایجاد کند. عماد حسینی در نخستین تجربه بلند خود سراغ موضوعی رفته که پرداختن
به آن جسارت می‌خواهد و هرچند فیلم در همه بخش‌ها بی‌نقص نیست، اما موفق می‌شود اثری
قابل بحث و متمایز خلق کند. اگر از فیلم‌هایی مانند «شنای پروانه»، «مغزهای کوچک زنگ‌زده»
یا درام‌های شخصیت‌محور مبتنی بر تنش روانی و اجتماعی استقبال می‌کنید، «استاد» می‌تواند
تجربه‌ای متفاوت و تامل‌برانگیز برای شما باشد.
فیلم «استاد» را بدون تهیه اشتراک، از روبیکا تماشا کنید.
عوامل فیلم «استاد»:
- کارگردان: عماد حسینی
- نویسندگان: عماد حسینی، پیام لاریان
- بازیگران: حسن معجونی، هدیه حسینی‌نژاد، سجاد بابایی
- تهیه‌کننده: بهروز افخمی