در تاریخ معاصر ایران، برخی رویدادها آن‌قدر تلخ و تاثیرگذار هستند که سال‌ها بعد نیز در حافظه جمعی باقی می‌مانند. حادثه حمله به کنسولگری ایران در شهر مزار شریف افغانستان و شهادت دیپلمات‌ها و خبرنگار ایرانی در مرداد ۱۳۷۷ یکی از همین رخدادهاست؛ اتفاقی که ایران و افغانستان را در یکی از حساس‌ترین مقاطع سیاسی منطقه قرار داد. فیلم «مزار شریف» ساخته عبدالحسین برزیده تلاش می‌کند به جای بازسازی صرف یک واقعه تاریخی، مخاطب را به دل روزهایی ببرد که سرنوشت گروهی از انسان‌ها در میان آشوب جنگ، افراط‌گرایی و بی‌ثباتی سیاسی رقم خورد. «مزار شریف» از همان ابتدا نشان می‌دهد که قرار نیست صرفا یک فیلم جنگی متعارف باشد. روایت اثر بیش از آن‌که بر صحنه‌های نبرد متمرکز باشد، روی انسان‌هایی تمرکز می‌کند که در موقعیتی غیرممکن گرفتار شده‌اند. دیپلمات‌ها، کارکنان کنسولگری و افرادی که در میان سقوط شهر و پیشروی نیروهای طالبان تلاش می‌کنند راهی برای بقا پیدا کنند. همین انتخاب باعث می‌شود فیلم به جای تبدیل شدن به یک گزارش تاریخی خشک، به درامی انسانی نزدیک شود که مخاطب را با شخصیت‌هایش همراه می‌کند.
یکی از مهم‌ترین نقاط قوت فیلم، انتخاب زاویه دید آن است. عبدالحسین برزیده سال‌ها به دنبال ساخت این پروژه بود و انگیزه اصلی او از گفت‌وگوها و روایت‌های بازماندگان و شاهدان این حادثه شکل گرفت. به همین دلیل «مزار شریف» تلاش می‌کند تصویری از پشت پرده یک فاجعه ارائه دهد؛ تصویری که کمتر در آثار سینمایی ایران دیده شده بود. به جای پرداختن به تصمیم‌های سیاسی کلان، فیلم سراغ آدم‌هایی می‌رود که ناگهان خود را در مرکز بحرانی بزرگ یافته‌اند. شخصیت‌پردازی در فیلم بر پایه همین وضعیت بحرانی شکل می‌گیرد. قهرمان‌های داستان نه سربازان شکست‌ناپذیر هستند و نه شخصیت‌های اسطوره‌ای. آن‌ها انسان‌هایی معمولی‌اند که در شرایطی فوق‌العاده دشوار قرار گرفته‌اند. این رویکرد باعث می‌شود مخاطب بتواند با ترس‌ها، تردیدها و امیدهای آن‌ها ارتباط برقرار کند. فیلم در بسیاری از لحظات به جای تاکید بر قهرمان‌سازی، روی احساس ناامنی و بلاتکلیفی شخصیت‌ها تمرکز می‌کند؛ حسی که به خوبی فضای آن روزهای افغانستان را بازتاب می‌دهد.
در میان بازیگران، حسین یاری یکی از ستون‌های اصلی فیلم محسوب می‌شود. او بار دیگر توانایی خود را در ایفای نقش شخصیت‌های جدی، آرام و درگیر بحران به نمایش می‌گذارد. بازی او به شکلی کنترل‌شده پیش می‌رود و از اغراق‌های رایج در آثار تاریخی فاصله می‌گیرد. مهتاب کرامتی نیز حضوری تاثیرگذار دارد و موفق می‌شود در میان فضای مردانه و پرتنش داستان، شخصیتی باورپذیر خلق کند. حضور بازیگرانی مانند مسعود رایگان، حسین باشه‌آهنگر، عمار تفتی و علی عطایی نیز به استحکام فضای درام کمک کرده است.
یکی از ویژگی‌های مهم «مزار شریف» فضاسازی آن است. فیلم باید مخاطب را به افغانستان اواخر دهه هفتاد ببرد؛ دوره‌ای که کشور درگیر جنگ‌های داخلی، سقوط شهرها و قدرت‌گیری طالبان بود. طراحی صحنه، لباس‌ها و انتخاب لوکیشن‌ها در خدمت بازسازی این فضا قرار گرفته‌اند. خیابان‌های ناامن، ساختمان‌های نیمه‌متروک و فضای پراضطراب شهر، همگی به شکل‌گیری حس مستندگونه فیلم کمک می‌کنند. تماشاگر به تدریج احساس می‌کند در کنار شخصیت‌ها در همان شهر گرفتار شده و هر لحظه امکان وقوع یک فاجعه وجود دارد.
فیلم از نظر کارگردانی نیز رویکردی نسبتا کلاسیک دارد. عبدالحسین برزیده تلاش نمی‌کند با فرم‌های پیچیده یا روایت‌های غیرخطی توجه مخاطب را جلب کند. او اجازه می‌دهد خود حادثه و شخصیت‌ها در مرکز روایت قرار بگیرند. این تصمیم شاید برای برخی مخاطبان محافظه‌کارانه به نظر برسد، اما در چنین موضوعی باعث شده تمرکز فیلم روی بار احساسی و تاریخی ماجرا باقی بماند. موسیقی بهزاد عبدی نیز یکی از نقاط قوت اثر است. موسیقی نه‌تنها فضای حماسی مورد نیاز فیلم را ایجاد می‌کند، بلکه در لحظات احساسی نیز نقش مهمی در انتقال حس فقدان و اندوه دارد. این موسیقی آن‌قدر تاثیرگذار بود که در جشنواره فیلم فجر موفق به دریافت سیمرغ بلورین بهترین موسیقی متن شد. همچنین فیلم در بخش‌های مختلفی از جمله بهترین فیلم، کارگردانی و بازیگری مورد توجه قرار گرفت.
با این حال «مزار شریف» صرفا یک اثر تاریخی نیست. فیلم در لایه‌های زیرین خود درباره پیامدهای افراط‌گرایی، خشونت و جنگ سخن می‌گوید. شخصیت‌ها در شرایطی قرار گرفته‌اند که دیگر تفاوتی میان پیروز و بازنده وجود ندارد و همه قربانی فضایی می‌شوند که عقلانیت در آن جای خود را به خشونت داده است. همین نگاه انسانی باعث می‌شود فیلم فراتر از یک روایت ملی عمل کند و به اثری درباره هزینه‌های جنگ برای انسان‌ها تبدیل شود.
شاید بزرگ‌ترین دستاورد «مزار شریف» این باشد که حادثه‌ای مهم را از دل کتاب‌های تاریخ بیرون می‌آورد و آن را به تجربه‌ای انسانی تبدیل می‌کند. مخاطب در پایان فیلم تنها با اطلاعاتی درباره یک واقعه تاریخی سالن را ترک نمی‌کند؛ بلکه با احساس تلخی نسبت به سرنوشت انسان‌هایی روبه‌رو می‌شود که قربانی خشونت و افراط‌گرایی شدند. برای علاقه‌مندان به آثار تاریخی، سیاسی و مبتنی بر وقایع واقعی، «مزار شریف» یکی از مهم‌ترین فیلم‌های دهه نود سینمای ایران محسوب می‌شود. اثری که تلاش می‌کند بخشی از تاریخ معاصر را از زاویه‌ای انسانی بازگو کند و یادآور شود که پشت هر تیتر خبری، زندگی‌ها و سرنوشت‌های واقعی قرار دارند.
فیلم «مزار شریف» را بدون تهیه اشتراک، از روبیکا تماشا کنید.
عوامل فیلم «مزار شریف»:
- کارگردان: عبدالحسین برزیده
- بازیگران: حسین یاری، مهتاب کرامتی، مسعود رایگان، حسین باشه‌آهنگر، عمار تفتی، علی عطایی