«دسته دختران»

سینمای دفاع مقدس در ایران سال‌هاست که بیشتر با چهره رزمندگان مرد، فرماندهان نظامی و نبردهای خط مقدم شناخته می‌شود. در میان صدها فیلم و سریالی که درباره جنگ ایران و عراق ساخته شده‌اند، آثار معدودی سراغ زنانی رفته‌اند که در پشت جبهه یا حتی در دل میدان نبرد حضور داشتند. «دسته دختران» ساخته منیر قیدی از همین نقطه آغاز می‌شود؛ از جایی که تاریخ رسمی جنگ کمتر درباره آن صحبت کرده و سینما نیز کمتر به آن پرداخته است. این اثر که نخستین بار در جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد، تلاش می‌کند بخشی از مقاومت مردم خرمشهر را از نگاه زنانی روایت کند که در روزهای ابتدایی جنگ، میان مرگ، آوارگی و اشغال شهر، تصمیم گرفتند بایستند و مبارزه کنند. 

فیلم در بستر روزهای پرالتهاب آغاز جنگ ایران و عراق شکل می‌گیرد؛ روزهایی که خرمشهر به یکی از مهم‌ترین میدان‌های مقاومت تبدیل شده بود. اما آنچه «دسته دختران» را از بسیاری از آثار مشابه متمایز می‌کند، انتخاب زاویه دید آن است. روایت به جای تمرکز بر فرماندهان یا عملیات‌های نظامی بزرگ، به سراغ گروهی از زنان می‌رود که هر کدام با گذشته، شخصیت و دغدغه‌های متفاوت، در مسیری مشترک قرار می‌گیرند. این انتخاب باعث شده فیلم بیش از آنکه درباره جنگ باشد، درباره انسان‌هایی باشد که جنگ آن‌ها را در موقعیتی استثنایی قرار داده است.

منیر قیدی پیش از این در «ویلایی‌ها» نیز نشان داده بود که علاقه دارد جنگ را از زاویه‌ای متفاوت روایت کند. در آن فیلم، تمرکز روی همسران و خانواده‌های فرماندهان جنگ بود و این بار نیز او سراغ گروهی رفته که معمولا در حاشیه روایت‌های رسمی قرار داشته‌اند. همین استمرار نگاه، به «دسته دختران» هویت مشخصی می‌دهد. فیلمساز به دنبال بازسازی یک نبرد صرف نیست؛ او می‌خواهد نشان دهد که جنگ چگونه زندگی افراد عادی را تغییر می‌دهد و آن‌ها را به سمت تصمیم‌هایی سوق می‌دهد که شاید در شرایط عادی هرگز به ذهنشان نمی‌رسید.

یکی از نقاط قوت فیلم، تلاش برای ساختن شخصیت‌هایی مستقل از کلیشه‌های رایج است. زنان حاضر در «دسته دختران» صرفا نمادهای فداکاری یا قهرمانان بی‌نقص نیستند. آن‌ها ترس دارند، تردید می‌کنند، گاهی دچار اختلاف می‌شوند و در بسیاری از لحظات نمی‌دانند تصمیم درست چیست. همین ویژگی باعث می‌شود مخاطب بتواند با آن‌ها ارتباط برقرار کند. فیلم تلاش نمی‌کند شخصیت‌ها را به اسطوره‌های دست‌نیافتنی تبدیل کند؛ بلکه آن‌ها را انسان‌هایی نشان می‌دهد که در شرایطی غیرعادی مجبور به انجام کارهای بزرگ شده‌اند. در میان شخصیت‌های فیلم، هر کدام نماینده بخشی از جامعه آن روزها هستند. برخی با انگیزه‌های ایدئولوژیک وارد مقاومت شده‌اند، برخی به دنبال نجات خانواده یا شهرشان هستند و برخی دیگر در ابتدا حتی آمادگی حضور در چنین موقعیتی را ندارند. این تنوع انگیزه‌ها باعث می‌شود گروه زنان حاضر در فیلم، تصویری یکدست و شعاری پیدا نکند. هر شخصیت دنیای خود را دارد و همین مسئله به باورپذیری روایت کمک می‌کند.

بازی بازیگران از مهم‌ترین عوامل موفقیت «دسته دختران» است. حضور بازیگرانی مانند نیکی کریمی، پانته‌آ پناهی‌ها، فرشته حسینی و دیگر اعضای گروه بازیگران باعث شده فیلم از نظر احساسی قدرت قابل توجهی پیدا کند. نیکی کریمی با تجربه سال‌ها حضور در سینما، حضوری کنترل‌شده و کم‌اغراق دارد و شخصیتش را با وقار و باورپذیری به تصویر می‌کشد. پانته‌آ پناهی‌ها نیز بار دیگر توانایی خود را در ایفای نقش شخصیت‌های پیچیده و چندلایه نشان می‌دهد. فرشته حسینی یکی از چهره‌هایی است که در بخش‌هایی از فیلم انرژی متفاوتی به روایت تزریق می‌کند. او در صحنه‌هایی که اضطراب و فشار جنگ بر شخصیتش غلبه می‌کند، موفق می‌شود حس ناامنی و آشفتگی آن روزها را به مخاطب منتقل کند. هدی زین‌العابدین نیز با حضوری متعادل و دور از اغراق، بخشی از بار احساسی داستان را بر دوش می‌کشد. در مجموع، فیلم از گروه بازیگرانی بهره می‌برد که توانسته‌اند از دام شعارزدگی فاصله بگیرند و شخصیت‌ها را انسانی و ملموس نگه دارند.

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای «دسته دختران» در بخش تولید و طراحی صحنه دیده می‌شود. بازسازی خرمشهر روزهای نخست جنگ، کاری ساده نیست. فیلم باید شهری را به تصویر بکشد که هم نشانه‌های زندگی روزمره در آن وجود دارد و هم آثار ویرانی و هجوم دشمن. طراحی لوکیشن‌ها، خیابان‌های نیمه‌ویران، ساختمان‌های آسیب‌دیده و فضای متشنج شهر، کمک می‌کند مخاطب خود را در دل آن روزها تصور کند. این فضاسازی نقش مهمی در تأثیرگذاری فیلم دارد و یکی از نقاط قوت فنی آن محسوب می‌شود. فیلم‌برداری نیز در خدمت همین فضا قرار گرفته است. دوربین در بسیاری از صحنه‌ها تلاش می‌کند به شخصیت‌ها نزدیک بماند و مخاطب را در میان ترس‌ها و تصمیم‌های آن‌ها قرار دهد. در صحنه‌های درگیری، تمرکز روی احساس و تجربه شخصیت‌ها بیشتر از نمایش صرف نبرد است. همین رویکرد باعث می‌شود فیلم از تبدیل شدن به یک اثر اکشن صرف فاصله بگیرد و وجه انسانی خود را حفظ کند. موسیقی فیلم نیز نقشی مهم در ایجاد حس تعلیق و اندوه ایفا می‌کند. موسیقی به جای آنکه مدام بر حماسی بودن اتفاقات تأکید کند، اغلب در خدمت فضای احساسی اثر قرار می‌گیرد. این انتخاب هوشمندانه باعث شده لحظات تلخ و پرتنش فیلم تأثیر بیشتری بر مخاطب بگذارند و احساسات شخصیت‌ها پررنگ‌تر شوند.

یکی از ارزشمندترین ویژگی‌های «دسته دختران» این است که تلاش می‌کند تصویری متفاوت از زن در سینمای دفاع مقدس ارائه دهد. در بسیاری از آثار جنگی، زنان معمولا در نقش مادر، همسر یا فردی منتظر در پشت جبهه ظاهر می‌شوند. اما در این فیلم، آن‌ها بخشی از کنش اصلی روایت هستند. آن‌ها تصمیم می‌گیرند، خطر می‌کنند، اشتباه می‌کنند و در شکل‌گیری مسیر داستان نقش مستقیم دارند. همین تغییر زاویه دید، اهمیت تاریخی و فرهنگی فیلم را افزایش می‌دهد.

از منظر جایگاه در سینمای دفاع مقدس نیز «دسته دختران» اثری قابل توجه است. شاید فیلم به اندازه برخی آثار شاخص این ژانر از نظر روایت یا ساختار بی‌نقص نباشد، اما اهمیت آن در گشودن مسیری تازه نهفته است. فیلم به سراغ بخشی از تاریخ می‌رود که کمتر مورد توجه قرار گرفته و تلاش می‌کند صدای افرادی را به گوش مخاطب برساند که سال‌ها در حاشیه روایت‌های جنگ باقی مانده بودند.

در نهایت، «دسته دختران» را می‌توان یکی از مهم‌ترین تلاش‌های سال‌های اخیر برای بازنگری در روایت‌های رایج جنگ دانست. فیلمی که به جای تمرکز بر قهرمانان شناخته‌شده، سراغ زنانی می‌رود که نام بسیاری از آن‌ها در حافظه عمومی باقی نمانده است. شاید فیلم در برخی بخش‌ها به تمام ظرفیت‌های خود نرسیده باشد، اما جسارت انتخاب سوژه، کیفیت تولید، بازی‌های قابل قبول و نگاه متفاوت منیر قیدی باعث شده اثری ارزشمند و قابل بحث در سینمای معاصر ایران شکل بگیرد. برای مخاطبانی که از تکرار الگوهای آشنا در آثار دفاع مقدس خسته شده‌اند، «دسته دختران» تجربه‌ای متفاوت و قابل تأمل خواهد بود؛ تجربه‌ای که یادآوری می‌کند تاریخ جنگ تنها با روایت مردان نوشته نشده است.

فیلم «دسته دختران» را بدون تهیه اشتراک، از روبیکا تماشا کنید.