**کمتر فیلمی در سینمای ایران پیدا می‌شود که پیش از اکران، به اندازه «آشغال‌های دوست‌داشتنی» تبدیل به یک افسانه شده باشد. فیلمی که در سال ۱۳۹۱ ساخته شد، سال‌ها اجازه نمایش پیدا نکرد و سرانجام پس از حدود شش سال توقیف به اکران عمومی رسید. همین مسیر پرحاشیه باعث شد بسیاری از مخاطبان پیش از تماشای اثر، آن را صرفا یک فیلم سیاسی بدانند؛ اما آنچه محسن امیریوسفی در «آشغال‌های دوست‌داشتنی» خلق کرده، بسیار فراتر از یک بیانیه سیاسی یا روایت مستقیم از یک رویداد تاریخی است. این فیلم بیش از هر چیز درباره حافظه، خانواده و زخمی است که اختلاف‌های سیاسی بر روابط انسانی بر جا می‌گذارند.
داستان در ظاهر بسیار ساده است. منیر، پیرزنی تنها، در شبی پراضطراب مجبور می‌شود با گذشته خود و اعضای خانواده‌اش روبه‌رو شود. اما این گذشته به شکل معمول بازنمی‌گردد. فرزندان و نزدیکان او که هر کدام نماینده بخشی از تاریخ معاصر ایران هستند، در ذهنش جان می‌گیرند و گفت‌وگویی طولانی میان نسل‌ها، عقاید و جهان‌بینی‌های متفاوت شکل می‌گیرد. ایده‌ای که روی کاغذ می‌توانست به یک اثر شعاری و مستقیم تبدیل شود، در دستان امیریوسفی به روایتی انسانی و گاه شاعرانه تبدیل شده است.
بزرگ‌ترین نقطه قوت فیلم، فیلم‌نامه آن است. امیریوسفی به جای آن‌که شخصیت‌هایش را به تیپ‌های سیاسی تقلیل دهد، تلاش می‌کند آن‌ها را انسان‌هایی واقعی نشان دهد. هر کدام از این شخصیت‌ها باورها، خاطرات و استدلال‌های خود را دارند. فیلم هیچ‌گاه به دنبال صدور حکم قطعی نیست و دقیقا به همین دلیل تاثیرگذار می‌شود. «آشغال‌های دوست‌داشتنی» درباره این نیست که چه کسی درست می‌گوید؛ درباره این است که چگونه یک خانواده می‌تواند زیر فشار اختلاف‌های سیاسی از هم فاصله بگیرد و در عین حال همچنان خانواده باقی بماند. یکی از جذاب‌ترین جنبه‌های اثر، استفاده از خانه به عنوان فضای اصلی روایت است. تقریبا تمام فیلم در یک لوکیشن می‌گذرد، اما هرگز احساس محدودیت نمی‌کند. خانه منیر به تدریج به استعاره‌ای از تاریخ معاصر ایران تبدیل می‌شود؛ خانه‌ای که گوشه و کنار آن پر از خاطرات، عکس‌ها، اشیا و نشانه‌هایی است که هر کدام بخشی از گذشته را یادآوری می‌کنند. در چنین فضایی، حتی وسایل به ظاهر بی‌اهمیت نیز معنا پیدا می‌کنند و عنوان فیلم کم‌کم مفهوم عمیق‌تری به خود می‌گیرد.
شیرین یزدان‌بخش در نقش منیر، قلب تپنده فیلم است. او باید در بخش عمده‌ای از روایت به تنهایی بار احساسی اثر را حمل کند و از عهده این مسئولیت به خوبی برمی‌آید. بازی او ترکیبی از اضطراب، سردرگمی، دلتنگی و مهر مادری است. منیر نه یک فعال سیاسی است و نه یک تحلیلگر تاریخ؛ او مادری است که در میان انبوهی از خاطرات و اختلاف‌ها گرفتار شده و تلاش می‌کند خانواده خود را از فروپاشی نجات دهد. همین زاویه دید انسانی باعث می‌شود مخاطب حتی در پیچیده‌ترین بحث‌های فیلم نیز ارتباط عاطفی خود را با داستان از دست ندهد. حضور بازیگرانی مانند هدیه تهرانی، شهاب حسینی، صابر ابر، نگار جواهریان، حبیب رضایی و اکبر عبدی نیز به فیلم وزن ویژه‌ای بخشیده است. نکته جالب این‌جاست که بسیاری از این شخصیت‌ها بیشتر در قالب خاطره، ذهنیت یا بازنمایی گذشته ظاهر می‌شوند و همین ویژگی به فضای نیمه‌فانتزی اثر هویتی خاص می‌دهد. «آشغال‌های دوست‌داشتنی» در مرز میان واقعیت و خیال حرکت می‌کند و از این ظرفیت برای روایت تاریخ بهره می‌برد.
از منظر کارگردانی، محسن امیریوسفی یکی از پخته‌ترین آثار خود را ارائه می‌دهد. او برخلاف بسیاری از فیلم‌های سیاسی که بر تنش‌های بیرونی تکیه می‌کنند، تمرکز خود را روی گفت‌وگو، شخصیت‌پردازی و تعارض‌های درونی قرار می‌دهد. فیلم نه صحنه‌های بزرگ خیابانی دارد و نه نمایش مستقیم رویدادهای تاریخی؛ بلکه تاثیر این وقایع را از طریق زندگی آدم‌های عادی نشان می‌دهد. همین رویکرد باعث شده اثر حتی سال‌ها پس از ساخته شدن نیز تازگی خود را حفظ کند.
فیلم البته خالی از ایراد نیست. برخی مخاطبان ممکن است ریتم آرام روایت را دوست نداشته باشند. بخش زیادی از جذابیت فیلم بر پایه دیالوگ‌ها و بحث‌های فکری شکل گرفته و به همین دلیل کسانی که انتظار یک درام پرحادثه دارند، شاید با آن ارتباط کامل برقرار نکنند. همچنین فیلم در بعضی لحظات بیش از حد به نمادپردازی و استعاره نزدیک می‌شود و ممکن است برای بخشی از مخاطبان پیچیده به نظر برسد. اما آنچه «آشغال‌های دوست‌داشتنی» را به اثری مهم تبدیل می‌کند، شجاعت آن در پرداختن به موضوعی است که سال‌ها در سینمای ایران کمتر مجال طرح پیدا کرده بود. فیلم تلاش نمی‌کند تاریخ را بازنویسی کند یا پاسخی قطعی به اختلاف‌های سیاسی بدهد. در عوض، از مخاطب می‌خواهد به آدم‌هایی فکر کند که در میان این اختلاف‌ها زندگی کرده‌اند. کسانی که گاهی بیشتر از آن‌که قربانی سیاست باشند، قربانی فاصله‌ای شده‌اند که میان خود و عزیزانشان ایجاد شده است.
در نهایت، «آشغال‌های دوست‌داشتنی» را می‌توان یکی از خاص‌ترین فیلم‌های دهه نود سینمای ایران دانست؛ اثری که هم ارزش تاریخی دارد، هم ارزش سینمایی. فیلمی که از دل یک شب پراضطراب، تصویری بزرگ‌تر از چند نسل ایرانی ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد تاریخ فقط در کتاب‌ها نوشته نمی‌شود؛ در خانه‌ها، خاطرات و روابط خانوادگی نیز زندگی می‌کند.
فیلم «آشغال‌های دوست‌داشتنی» را بدون تهیه اشتراک، از روبیکا تماشا کنید.
عوامل فیلم «آشغال‌های دوست‌داشتنی»:
- کارگردان: محسن امیریوسفی
- نویسنده: محسن امیریوسفی
- بازیگران: شیرین یزدان‌بخش، هدیه تهرانی، اکبر عبدی، صابر ابر، حبیب رضایی، شهاب حسینی، میرطاهر مظلومی، نگار جواهریان، هوشنگ قوانلو قاجار
- تهیه‌کننده: محسن امیریوسفی