در میان آثار مرتبط با جنگ ایران و عراق، کمتر فیلمی توانسته به اندازه «درخت گردو» مخاطب را با رنج انسان‌های غیرنظامی روبه‌رو کند. محمدحسین مهدویان که پیش‌تر با فیلم‌هایی چون «ایستاده در غبار»، «ماجرای نیمروز» و «لاتاری» توانایی خود را در روایت وقایع تاریخی معاصر نشان داده بود، این بار به سراغ یکی از تلخ‌ترین فجایع انسانی قرن بیستم رفت؛ بمباران شیمیایی حلبچه. اما برخلاف انتظار، «درخت گردو» فیلمی درباره جنگ، عملیات نظامی یا قهرمانان میدان نبرد نیست؛ بلکه مرثیه‌ای برای انسان‌هایی است که بی‌هیچ نقشی در جنگ، قربانی خشونتی بی‌رحمانه شدند. «درخت گردو» که در سال ۱۳۹۸ ساخته شد، بر اساس رویدادهای واقعی شکل گرفته و داستان قادر مولان‌پور، یکی از بازماندگان بمباران شیمیایی حلبچه را روایت می‌کند؛ مردی که در یک روز، تقریباً همه زندگی‌اش را از دست می‌دهد. مهدویان با انتخاب این زاویه دید، به جای آنکه جنگ را از منظر سیاست یا فرماندهان روایت کند، سراغ خانواده‌ای عادی می‌رود که ناگهان در دل یکی از هولناک‌ترین جنایت‌های جنگی گرفتار می‌شوند.
از همان دقایق ابتدایی، فیلم مخاطب را وارد زندگی ساده و آرام قادر، همسرش و فرزندانش می‌کند. زندگی‌ای که پر از جزئیات روزمره، محبت، امید و آرزوهای کوچک است. این مقدمه آرام، اهمیت زیادی دارد؛ زیرا وقتی فاجعه رخ می‌دهد، مخاطب تنها شاهد مرگ چند شخصیت نیست، بلکه نابودی جهانی را می‌بیند که پیش‌تر با آن ارتباط عاطفی برقرار کرده است. بزرگ‌ترین نقطه قوت «درخت گردو»، بازی درخشان پیمان معادی در نقش قادر است. معادی یکی از پیچیده‌ترین و دردناک‌ترین نقش‌های کارنامه خود را ایفا می‌کند. او شخصیتی را خلق می‌کند که از مردی آرام و خانواده‌دوست، به انسانی تبدیل می‌شود که در برابر چشمش، تمام هستی‌اش فرو می‌ریزد. آنچه بازی او را متمایز می‌کند، پرهیز از اغراق است. درد، اندوه، درماندگی و خشم، نه با فریادهای نمایشی، بلکه با نگاه، سکوت، لرزش صدا و رفتارهای طبیعی منتقل می‌شوند. در کنار او، مینا ساداتی نیز حضوری تأثیرگذار دارد و تصویری باورپذیر از مادری ارائه می‌دهد که تا واپسین لحظه برای حفظ خانواده‌اش تلاش می‌کند. رابطه میان اعضای خانواده، یکی از مهم‌ترین ستون‌های احساسی فیلم است و همین پیوند، تأثیر تراژدی نهایی را چند برابر می‌کند.
محمدحسین مهدویان در این فیلم، برخلاف برخی آثار قبلی خود، از ساختار مستندنما فاصله می‌گیرد و به روایتی کلاسیک‌تر روی می‌آورد. با این حال، همچنان همان دقت تاریخی و واقع‌گرایی همیشگی در کار او دیده می‌شود. فیلم، هرگز به دام شعار یا قهرمان‌سازی نمی‌افتد و تلاش می‌کند واقعیت را تا حد امکان صادقانه بازسازی کند. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای «درخت گردو»، بازسازی هولناک بمباران شیمیایی حلبچه است. صحنه‌های مربوط به حمله شیمیایی، بدون آنکه به نمایش اغراق‌آمیز خشونت متکی باشند، وحشت را به شکلی عمیق به مخاطب منتقل می‌کنند. استفاده از جلوه‌های ویژه میدانی، طراحی صحنه دقیق و فضاسازی واقع‌گرایانه، باعث شده این سکانس‌ها از تأثیرگذارترین لحظات سینمای ایران در سال‌های اخیر باشند. فیلم‌برداری هادی بهروز نقش مهمی در خلق این فضای تلخ دارد. قاب‌های باز از طبیعت کردستان، پیش از وقوع فاجعه، زیبایی و آرامش منطقه را به تصویر می‌کشند؛ اما پس از حمله، همان فضا به سرزمینی خاموش و مرگ‌زده تبدیل می‌شود. این تضاد تصویری، تأثیر احساسی فیلم را دوچندان می‌کند. یکی دیگر از نقاط قوت فیلم، توجه به جزئیات تاریخی است. طراحی لباس، گریم، لوکیشن‌ها و فضای روستا، همگی به شکلی دقیق بازسازی شده‌اند تا مخاطب احساس کند در دل همان روزهای تلخ حضور دارد. این دقت در بازسازی، به باورپذیری روایت کمک بزرگی کرده است. موسیقی حبیب خزایی‌فر نیز یکی از مهم‌ترین عناصر احساسی فیلم است. او با ساخت موسیقی‌ای تلخ، آرام و در عین حال حماسی، موفق شده بدون تحمیل احساسات، اندوه پنهان فیلم را تقویت کند. در بسیاری از صحنه‌ها، سکوت به اندازه موسیقی اهمیت دارد و اجازه می‌دهد مخاطب، عمق فاجعه را با تمام وجود احساس کند.
«درخت گردو» بیش از آنکه فیلمی درباره جنگ باشد، درباره پیامدهای جنگ است. مهدویان نشان می‌دهد که قربانیان واقعی جنگ، همیشه سربازان نیستند؛ بلکه گاه کودکانی هستند که حتی معنای جنگ را نمی‌دانند، مادرانی که تنها دغدغه‌شان حفظ خانواده است و مردانی که ناگهان باید با نابودی تمام زندگی‌شان روبه‌رو شوند. فیلم همچنین به مسئله حافظه تاریخی می‌پردازد. حلبچه، اگرچه یکی از تلخ‌ترین فجایع معاصر منطقه است، اما برای بسیاری از نسل‌های جدید تنها نامی در کتاب‌های تاریخ محسوب می‌شود. «درخت گردو» تلاش می‌کند این واقعه را از دل آمار و گزارش‌های تاریخی بیرون بکشد و آن را به تجربه‌ای انسانی تبدیل کند؛ تجربه‌ای که مخاطب بتواند درد آن را لمس کند. پس از نمایش در جشنواره فیلم فجر، «درخت گردو» با استقبال گسترده منتقدان روبه‌رو شد. بسیاری، بازی پیمان معادی را یکی از بهترین نقش‌آفرینی‌های سال دانستند و فیلم را از مهم‌ترین آثار ضدجنگ سینمای ایران توصیف کردند. هرچند برخی منتقدان معتقد بودند که فیلم در بخش‌هایی بیش از حد بر احساسات تکیه می‌کند، اما اغلب آن‌ها بر کیفیت فنی بالا، کارگردانی دقیق و قدرت تأثیرگذاری اثر اتفاق نظر داشتند.
در کارنامه محمدحسین مهدویان، «درخت گردو» جایگاه ویژه‌ای دارد؛ زیرا برخلاف آثار سیاسی یا امنیتی او، این فیلم بیش از هر چیز بر رنج انسان تمرکز دارد. در اینجا، تاریخ نه از زاویه قدرت، بلکه از نگاه قربانیان روایت می‌شود و همین ویژگی، آن را به یکی از انسانی‌ترین آثار این فیلمساز تبدیل کرده است. امروز، «درخت گردو» تنها یک فیلم تاریخی نیست؛ بلکه یادآور این حقیقت است که پشت هر واقعه بزرگ تاریخی، هزاران زندگی، هزاران خانواده و هزاران رؤیای ناتمام وجود دارد. مهدویان با روایتی صادقانه و تأثیرگذار، موفق شده یکی از دردناک‌ترین فصل‌های تاریخ معاصر را به اثری سینمایی تبدیل کند که نه‌تنها فراموش نمی‌شود، بلکه مخاطب را وادار می‌کند درباره جنگ، انسانیت و ارزش جان انسان دوباره بیندیشد. به همین دلیل، «درخت گردو» را می‌توان یکی از مهم‌ترین فیلم‌های ضدجنگ سینمای ایران دانست؛ اثری که بدون شعار، بدون اغراق و تنها با تکیه بر قدرت روایت و احساس، یکی از تلخ‌ترین فجایع انسانی را برای همیشه در حافظه مخاطب ثبت می‌کند.
- کارگردان: محمدحسین مهدویان
- نویسنده: ابراهیم امینی، حسین حسنی
- بازیگران: پیمان معادی، مهران مدیری، مینو شریفی، مینا ساداتی
- تهیه‌کننده: سیدمصطفی احمدی