وقتی نام داوود میرباقری به میان می‌آید، اغلب ذهن مخاطبان به سمت آثاری مانند «امام علی (ع)»، «معصومیت ازدست‌رفته» و «مختارنامه» می‌رود؛ مجموعه‌هایی که هر کدام بخشی از تاریخ اسلام را با مقیاسی بزرگ و شخصیت‌هایی پیچیده روایت کرده‌اند. در میان این آثار اما «مسافر ری» جایگاهی متفاوت دارد. فیلمی که شاید به اندازه پروژه‌های عظیم میرباقری شناخته‌شده نباشد، اما بسیاری از ویژگی‌های مهم جهان فکری او را در خود جای داده است؛ از دغدغه تاریخ و هویت گرفته تا مفهوم مهاجرت، غربت و مقاومت در برابر قدرت. این فیلم محصول سال ۱۳۷۹ است و به زندگی حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) می‌پردازد؛ شخصیتی که جایگاه ویژه‌ای در تاریخ تشیع دارد و آرامگاه او در شهر ری قرن‌هاست یکی از مهم‌ترین مراکز مذهبی ایران به شمار می‌رود.
در نگاه نخست، «مسافر ری» ممکن است یک زندگی‌نامه تاریخی به نظر برسد؛ روایتی از سفر حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) از سامرا به ری در دوران خلافت عباسی. اما داوود میرباقری خیلی زود نشان می‌دهد که علاقه‌ای به ساخت یک اثر صرفا زندگی‌نامه‌ای ندارد. او از این سفر تاریخی به عنوان بستری برای طرح پرسش‌های بزرگ‌تر استفاده می‌کند؛ پرسش‌هایی درباره ایمان، مسئولیت، مقاومت و بهای حفظ حقیقت در زمانه‌ای که قدرت سیاسی تلاش می‌کند هر صدای مخالفی را خاموش کند.
داستان فیلم در یکی از پرتنش‌ترین دوره‌های تاریخ تشیع روایت می‌شود. دوران حکومت عباسیان، به‌ویژه زمان متوکل، دوره‌ای است که فشار بر شیعیان به اوج خود رسیده است. در چنین فضایی، حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) ناچار می‌شود به توصیه امام هادی (ع) سرزمین خود را ترک کند و راهی ایران شود. این مهاجرت تنها یک جابه‌جایی جغرافیایی نیست؛ بلکه سفری است میان دو جهان. از یک سو دستگاه قدرتمند خلافت قرار دارد و از سوی دیگر مردمی که هنوز شعله اعتقاد را در دل خود حفظ کرده‌اند. بزرگ‌ترین نقطه قوت فیلم در نحوه پرداخت شخصیت اصلی نهفته است. داوود میرباقری، حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) را به عنوان یک شخصیت دست‌نیافتنی و فراانسانی تصویر نمی‌کند. او را در دل خطر، تردید، تعقیب و مواجهه با انسان‌های مختلف قرار می‌دهد. همین رویکرد باعث می‌شود مخاطب بتواند با شخصیت ارتباط برقرار کند. این ویژگی از امضاهای مهم کارگردانی داوود میرباقری است. او همواره بیش از آنکه به بازسازی صرف وقایع تاریخی علاقه داشته باشد، شیفته کشف وجوه انسانی شخصیت‌های تاریخی است. در «امام علی (ع)» این نگاه را در پرداخت مالک اشتر و قطام می‌بینیم، در «معصومیت ازدست‌رفته» در شخصیت شوذب و در «مختارنامه» در مختار ثقفی. «مسافر ری» نیز ادامه همین مسیر است؛ اثری که تاریخ را از زاویه انسان‌ها روایت می‌کند، نه صرفا رویدادها.
یکی دیگر از جنبه‌های ارزشمند فیلم، نگاه آن به مفهوم سفر است. در بسیاری از آثار تاریخی، سفر صرفا ابزاری برای جابه‌جایی شخصیت‌ها محسوب می‌شود، اما در «مسافر ری» خود سفر به بخشی از روایت تبدیل می‌شود. حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) در مسیر خود با افراد گوناگونی روبه‌رو می‌شود و هر ملاقات، لایه‌ای تازه به شخصیت او و جهان فیلم اضافه می‌کند. جاده در اینجا فقط یک مسیر فیزیکی نیست؛ فضایی برای آزمون ایمان و اراده است.
از منظر بصری نیز فیلم یکی از آثار قابل توجه سینمای تاریخی ایران به شمار می‌رود. فیلم‌برداری عزیز ساعتی با استفاده از لوکیشن‌های طبیعی، چشم‌اندازهایی خلق می‌کند که حس غربت و ناامنی را به خوبی منتقل می‌کنند. بیابان‌ها، کاروان‌ها و مسیرهای طولانی فیلم تنها عناصر دکوراتیو نیستند؛ آن‌ها بخشی از تجربه شخصیت اصلی‌اند و مخاطب را در فضای پراضطراب آن دوران قرار می‌دهند.
موسیقی فرهاد فخرالدینی نیز نقش مهمی در شکل‌گیری هویت فیلم دارد. فخرالدینی که تجربه ساخت موسیقی برای آثار تاریخی ماندگاری چون «امام علی (ع)» را در کارنامه دارد، در «مسافر ری» نیز از موسیقی به عنوان ابزاری برای تقویت فضای معنوی و حماسی روایت استفاده می‌کند. نتیجه، موسیقی‌ای است که بدون غلبه بر تصویر، به شکل موثری احساسات مخاطب را هدایت می‌کند.
در بخش بازیگری، داریوش ارجمند ستون اصلی فیلم محسوب می‌شود. او با وقار و صلابتی که در بازی خود دارد، موفق می‌شود شخصیتی را خلق کند که هم معنویت دارد و هم ملموس است. داریوش ارجمند در این نقش بیش از آنکه به نمایش احساسات اغراق‌آمیز متکی باشد، از سکوت، نگاه و حضور فیزیکی خود بهره می‌گیرد. در کنار او، جمشید هاشم‌پور، ویشکا آسایش و سایر بازیگران نیز به شکل موثری در پیشبرد روایت نقش دارند و به جهان فیلم عمق بیشتری می‌بخشند.
اما مهم‌ترین ویژگی «مسافر ری» شاید در پیام پنهان آن نهفته باشد. فیلم درباره شخصیتی است که از مرکز جهان اسلام به نقطه‌ای دوردست مهاجرت می‌کند. در ظاهر، این یک عقب‌نشینی است؛ اما داوود میرباقری نگاه دیگری دارد. او نشان می‌دهد که گاهی ماندگارترین پیروزی‌ها نه در میدان نبرد، بلکه در حفظ یک اندیشه و انتقال آن به نسل‌های بعدی رخ می‌دهد. حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) در فیلم شمشیر نمی‌زند، لشکر فرماندهی نمی‌کند و حکومت تشکیل نمی‌دهد، اما حضور او در ری سرآغاز شکل‌گیری یکی از مهم‌ترین کانون‌های فرهنگی و مذهبی ایران می‌شود. همین نگاه است که «مسافر ری» را از یک فیلم تاریخی معمولی فراتر می‌برد. فیلم درباره جابه‌جایی یک شخصیت نیست؛ درباره مهاجرت یک اندیشه است. درباره اینکه چگونه حقیقت می‌تواند از دل فشار، تعقیب و سرکوب عبور کند و در نقطه‌ای دیگر ریشه بدواند.
شاید به همین دلیل است که با وجود گذشت سال‌ها از تولید فیلم، «مسافر ری» همچنان اثری قابل تامل باقی مانده است. این فیلم نه پرزرق‌وبرق‌ترین اثر داوود میرباقری است و نه مشهورترین آن، اما یکی از شخصی‌ترین و اندیشمندانه‌ترین آثار کارنامه او محسوب می‌شود؛ روایتی آرام اما تاثیرگذار از مردی که در ظاهر یک مسافر بود، اما در حقیقت حامل میراثی شد که قرن‌ها بعد همچنان زنده مانده است.
فیلم «مسافر ری» را بدون تهیه اشتراک، از روبیکا تماشا کنید.
عوامل فیلم «مسافر ری»:
- کارگردان: داوود میرباقری
- بازیگران: امیریل ارجمند، داریوش ارجمند، ویشکا آسایش، عنایت بخشی، سیروس گرجستانی، سیروس ابراهیم‌زاده، ستاره اسکندری، جمشید هاشم‌پور، ژاله علو، پروانه معصومی، رضا ژیان، حسن پورشیرازی، عنایت‌الله شفیعی، سعید نیک‌پور، محسن قاضی‌مرادی
- تهیه‌کننده: محمد مسعود